in

بی نظیربی نظیر

آشنایی با قراردادهای رایج در شرع اسلام

انواع قراردادهای رایج در شرع اسلام

معامله و عقد قرارداد از دیرباز در میان ملت ها با فرهنگ های متفاوت وجود داشته. کشورهای اسلامی نیز از این قاعده مستثنی نبوده و با در نظر گرفتن شریعت اسلام، قراردادهایی را تعریف و از آن استفاده می کنند. با توجه به اسلامی بودن کشورمان، آشنایی با قرارداهای رایج در شرع اسلام نه تنها ضروریست بلکه این قرارداها می توانند مبنایی برای طراحی ابزارهای مالی باشند. بنابراین در این مقاله سعی داریم با زبانی ساده، شما را با قراردادهای رایج در شرع اسلام آشنا سازیم.

لیست قراردادهای رایج در شرع اسلام

قبل از آشنایی با این قراردادها لازم است در خصوص نحوه تقسیم بندی آنها نکته ای را بدونین. قراردادها به دو گروه «لازم» و «جایز» تقسیم می شوند. قرارداد لازم، قراردادی است که هیچ یک از طرفین قرارداد، حق فسخ آن را ندارد و تنهازمانی که هر دو راضی باشن قرارداد فسخ خواهد شد، که در اصطلاح به آن «اقاله» می گویند.

اما قرارداد جایز، نوعی قرارداد است که هر یک از طرفین می توانند بدون رضایت دیگری اقدام به فسخ کنند. حال که با این تقسیم بندی آشنا شدیم، به سراغ انواع قراردادها می رویم.

بیع، پرکاربردترین قرارداد رایج در شرع اسلام

بیع، مهمترین قرارداد در شرع اسلام

مطلب مرتبط : انواع بازارهای مالی در ایران

بیع در لغت به معنای خرید و فروش و یا داد و ستد است. بیع عقدی است معوض، یعنی مورد معامله بطور مجانی به طرف داده نمی شود. بیع در اصل قراردادی است که به سبب آن، هریک از فروشنده و خریدار مال خود را در عوض مال دیگری، به وی تملیک می کند. یعنی تملیک عین به عوض معلوم

این قرارداد در اصل از طرف مالک قابل انعقاد است ولی اشخاصی به وکالت و یا ولایت از طرف مالک نیز می تواند این قرارداد را منعقد کنند. ولی اگر مال شخصی بدون وکالت یا ولایت وی فروخته بشه، به آن بیع فضولی گفته می شود؛ که اگر با رضایت طرف باشه صحیح وگرنه باطل است.

انواع بیع

بیع بر اساس زمان پرداخت پول (ثمن) و دریافت کالا (مبیع) به چند نوع تقسیم می شود:

  • 1- بیع نقد: دریافت کالا و پرداخت پول همزمان صورت می گیرد.
  • 2- بیع سلف : سلف همان پیش پرداخت است. یعنی پول را الان پرداخت کرده و کالا را در آینده دریافت کنیم. در خصوص بیع سلف باید مقدار کالا، زمان تحویل و سایر مواد قرارداد بطور کامل مشخص گردد.
  • 3- بیع کالی به کالی : دریافت کالا و پرداخت پول هردو در آینده صورت می گیرد. این نوع از بیع حالت های متفاوتی دارد که اکثرا آنها باطل و خلاف شرع است. یک نمونه از آن بیع دین به دین است که در آن طلب مدت داری با طلب مدت دار دیگری مبادله می شود و باطل است.
  • 4- بیع نسیه : تحول کالا در حال حاضر و پرداخت پول در آینده است. در این حالت خریدار می تواند قبل از سررسید ثمن (بها معامله)، کالا را به دیگری بفروشد و این موضوع مشکل شرعی ندارد.

قرض

عقد قرض

قرض عبارتست از اینکه مالی را به ضمان، ملک دیگری نمایند، به اینکه به عهده او باشد خود آن مال یا مثل یا قیمت آن را بپردازد. قرض ماهیتی تملیکی، معاوضی و به نوعی تبرعی دارد. یعنی قرض دهنده مال خود را به مالکیت قرض گیرنده درمی آورد و قرض گیرنده تعهد می کند که عوض آنچه قرض گرفته را به قرض دهنده برگرداند. این عقد در اصل با تبرع و از خود گذشتگی همراه است.

اگرچه قرض با نوعی ایثار همراست و از قدیم جزو قراردادهای رایج در شرع اسلام بوده؛ ولی اگر در آن دقت نشود می تواند به زمینه سازی برای ربا و حرام تبدیل گردد. بنابراین نباید هنگام قرض دادن شرط شود که بازپرداختی بیش از مبلغ اولیه باشد، چون ربا محسوب شده و حرام است؛ ولی اگر بدون شرط قبلی قرض گیرنده مبلغی را بعنوان هدیه بپردازد مستحب است و مشکلی ندارد.

جعاله

جعاله از قراردادهای رایج در شرع اسلام

جعاله در لغت به معنی مزدی است که در برابر انجام کاری داده می شود. در علم فقه، جعاله صیغه ای است که ثمره آن به دست آوردن منفعتی می باشد در برابر عوض؛ و شرط نیست کارمزد معلوم باشد. یا به بیانی دیگر جعاله ملتزم شدن جاعل به دادن عوض، در قبال عملی است که حلال و مقصود عقلا باشد.

قرارداد جعاله سه رکن دارد:

  • جاعل : کسی که درخواست انجام کار می کند.
  • عامل : کسی که کار درخواستی جاعل را انجام می دهد.
  • جعل یا جعیله : منظور همان مزد و عوض است.

جاعل باید عاقل و بالغ باشد و کارهایی که مورد جعاله قرار می گیرد باید حلال و مشروع بوده و منفعت عقلایی داشته باشد. از سویی دیگر جعاله در خصوص کارهای واجب بر جاعل درست نیست. مثلا کسی بگوید هر کس نماز ظهر و عصر مرا بخواند، مقداری پول به او خواهم داد! در این صورت جعاله باطل است.

اجاره، از مهمترین قراردادهای رایج در شرع اسلام

اجاره بهترین قرارداد رایج در شرع اسلام

در اصطلاح، اجاره عقدی است که به موجب آن مستاجر در برابر مالی که به موجر (اجاره دهنده) می دهد، برای مدت معین مالک منافع عین مستاجره (شی یا عمل اجاره داده شده) می شود. اجاره در اصل عقدی تملیکی، معوض و موقت است. یعنی موجر در ازای اجاره بها، بطور موقت مالکیت کالا یا دارایی را از خود سلب کرده و به مالکیت مستاجر در می آورد.

اگر در قرارداد اجاره شرط شود که مستاجر در پایان مدت اجاره و در صورت عمل به شرایط موجود در قراردادنامه، عین مستاجره را مالک گردد، به آن اجاره به شرط تملیک می گویند. این نوع از اجاره مزایای دارد که اولا باعث خانه دارشدن مستاجر می گردد، و ثانیا کالا یا مکان اجاره داده شده از استهلاک و نابودی حفظ می شود.

دین

دین و انواع آن

دین مال کلی ثابت درذمه (عهده و تقبل) یک فرد به نفع دیگری است که به یکی از اسباب دین حاصل می گردد. سبب دین دو حالت دارد:

اختیاری : مانند بیع نسیه، قرض، اجاره و امثال آنها

قهری (اجباری) : مانند نفقه همسر دائم، ضمانات و …

در واقع شما به یکی از سبب ذکر شده، مدیون می گردید. از نمونه های پرکاربرد این قرارداد رایج درشرع اسلام، بیع دین (خرید دین) است. در واقع اگر فردی به یکی از اسباب ذکر شده، ازکسی طلبی مدت دار داشته باشد و بخواهد در ازای صرف نظر از مقداری از طلبش، زودتر از موعد مقرر آن را وصول کند، این عمل مشکلی ندارد و همان خرید دین است که در اکثر بانکها و موسسات مالی کشور ما نیز انجام می گیرد.

حالتی دیگر این است که اگر طلب یا همان دین در موعد مقرر پرداخت نشود، آیا افزودن بر مبلغ  طلب، بعنوان جریمه دیرکرد، جایز است یا نه؟ اگرچه فقها در این مورد نظرات متفاوتی دارند ولی این عمل می توند در حکم ربا و زیاده بر مقدار اولیه تلقی گردد!

شرکت

قرارداد شرکت مبنای عقود مالی

مطلب مرتبط : ترازنامه شرکت ها چیست؟

شرکت عقدی، جزو مهمترین قراردادهایی است که جایگاه ویژه ای در بازار سرمایه دارد و بر اساس آن عقود جدید بسیاری تعریف شده. شرکت عقدی در اصل قراردادی است که بین دو یا چند نفر بسته می شود تا با مال مشترک آنها معامله و داد وستد شود. نتیجه این همکاری و کسب و کار باعث کسب سود جایزی می گردد که به نسبت سهم شرکا بین آنها تقسیم می شود؛ و اگر زیانی متوجه فعالیت شود، به تناسب سهم متوجه شرکا خواهد شد.

قرارداد شرکت جزو عقود جایز است و هریک از شرکا می توانند قرارداد را فسخ و تقاضای تقسیم اموال کنند و بر دیگران واجبه که آن را قبول کنند. شرکت با مرگ، دیوانگی، بیهوشی و محجور شدن یکی از شرکا فسخ می شود. پس از تشکیل شرکت کل سرمایه بصورت مشاع به همه شرکا تعلق دارد و هیچ یک صاحب سرمایه جداگانه نیستن.

مضاربه

مضاربه

گاهی اوقات افرادی هستن که سرمایه در اختیار دارند ولی توانایی یا فرصت تجارت با آن را ندارند. از سویی دیگر افراد توانمندی هم در جامعه هستن که سرمایه لازم برای شروع کار را ندارن. اسلام این دو شخص را در قالب قرارداد مضاربه به هم مرتبط می سازد. یعنی پول از یک شخص و کار از شخص دیگر. این قرارداد رایج در شرع اسلام، نقش مهمی در توسعه اقتصادی و رونق کسب و کار در جامعه دارد.

مضاربه در اصل قراردادی است که بین عامل و صاحب مال بسته شده و عامل با سرمایه صاحب مال به داد و ستد می پردازد و در مقابل به نسبت درصدی که از قبل تعیین شده، در سود عایدی با صاحب مال شریک می گردد. مضاربه نیز از خانواده عقود جایز است.

 شرط اصلی مضاربه قبول خطر از جانب صاحب سرمایه است و اگر مضاربه با ضرر و زیان همراه باشد، عامل هیچ مسولیتی نداشته و تنها تلاش و کارش بی فایده خواهد ماند. کار مدنظر در قرارداد مضاربه باید تجارت باشد؛ چون اگر عمل زراعی و … باشد، جزو مضاربه حساب نمی شود.

مالی که مضاربه می گردد بایدعین (مشخص)، نقد و معلوم باشد. اگر عامل مکلف به تجارت خاصی نشده باشد، آن را مضاربه عام گویند و در غیر این صورت جزو مضاربه خاص یا مقید است. مضاربه جزو عقود جایز بوده و سهم هر یک از مالک و عامل بصورت درصدی ازسود حاصله و در ابتدای قرارداد مشخص می شود.

مزارعه

مزارعه از اصلی ترین قراردادهای رایج در شرع اسلام

مزارعه به معنای با هم زراعت کردن و یا قرار کشتکاری با هم گذاشتن است. بر اساس این عقد، شخصی که زمین زراعی دارد، آنرا در اختیار دیگری قرار می دهد تا در آن زراعت کرده و محصول را باهم تقسیم کنند.

عقد مزارعه، اصولی هم چون مضاربه دارد؛ با این تفاوت که مضاربه در خصوص تجارت صحیح است ولی مزارعه باید در مورد کشت و زراعت بسته شود.

مساقات

مساقات نیز به نوعی از خانواده مضاربه بحساب میاد. مساقات به معنی آب دادن و یکدیگر را سیراب کردن و در اصطلاح عقدی است، که به موجب آن یکی از طرفین مالک باغی است و آن را دراختیار دیگری (باغبان) قرار می دهد تا پس از باغبانی برروی باغ، محصول آن را با هم تقسیم کنند. مساقات بدلیل اهمیت باغداری،  جزو عقود لازم است و هیچ یک از طرفین به تنهایی حق فسخ آن را ندارند.

مشارکت مدنی

مشارکا مدنی قرارداد رایج در اسلام

به زبانی ساده، مشارکت مدنی را می توان قراردادی بازرگانی دانست که به موجب آن دو یا چند شخص حقیقی و یا حقوقی مانند بانک، سرمایه نقدی و غیر نقدی خود را به شکل مشاع و با هدف کسب سود درهم می آمیزند. مشارکت مدنی را می توان حالت ساده تر مضاربه دانست؛ چون در مضاربه سرمایه نقدی فقط قبول بود، ولی در مشارکت مدنی سرمایه نقدی و غیرنقدی نیز می تواند مبنای همکاری و کسب و کار قرار گیرد.

این قرارداد رایج در شرع اسلام ، بیشتر در بانک ها کاربرد دارد. به گونه ای که موسسات مالی و بانکی پس از اطمینان از سودآوری و بررسی عملیات موضوع مشارکت، سرمایه لازم را تامین و با متقاضیان اشتغال قرارداد مشارکت مدنی تدارک می بینن.

هبه

عقد صلح معروف به سیدالاحکام

هبه عقدی است که به سبب آن، یک نفر مالی را بطور رایگان به مالکیت دیگری درمی آورد. در این قرارداد به تملیک کننده واهب، طرف دیگری را متهب و مال مورد هبه را عین موهوبه گفته می شود. بعد از هبه، واهب یا شخص بخشنده می تواند مالی را که بخشیده پس بگیرد؛ مگر اینکه یکی از حالات زیر رخ دهد:

  • در صورتی که متهب، پدر یا مادر و یا اولاد واهب باشد
  • زمانی که هبه معوض بوده و عوض هم داده شده باشد
  • در صورتی که عین موهوبه از مالکیت متهب خارج شده باشد
  • در صورتی که در عین موهوبه تغییری حاصل شود

صلح، سید الاحکام قراردادهای رایج در شرع اسلام

عقد صلح یک عقد فرعی است که جایگزین عقود دیگری مانند بیع، اجاره و … می گردد. به همین دلیل به آن لقب «سید الاحکام» را داده اند. عقد صلح به منظور رفع تنازع و یا در مقام عقد قرارداد، کاربرد دارد و حتما الزام نیست که اختلافی موجود باشه تا عقد صلح محقق شود.

در عقد صلح تفاهم و سازش بین طرفین وجود داره و این موضوع است که صلح را از سایر عقود متمایز می سازد. فرض کنید دو شخص قصد خرید و فروش خانه ای را دارند ولی برای فرار از شرایط بیع، نام صلح رابرای آن انتخاب می کنند. این مثال نمونه ای بارز از کاربرد صلح در معاملات است.

امیدوارم این مطلب مفید بوده باشه و از آشنایی با عقود اسلامی رایج، لذت برده باشین…اگر نظری در مورد مطلب یا مقاله بنده داشتین لطفا در قسمت نظرات بفرمائین.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نویسنده: کیوان چوگلی

سلام.کیوان هستم، کارشناسی ارشد ریاضیات مالی و علاقمند به مباحث سرمایه گذاری در اوراق بهادار و بورس می باشم..به نویسندگی و نوشتن علاقمند هستم و همیشه در پی یادگیری مطالب جدید ...با نظرات خود بنده و تیم بلاگر نت نظر را دلگرمی دهید..