in

قالب شعری قصیده چیست؟

قصیده چیست؟

تعداد بسیار زیادی از اشعاری که در کتب درسی هستند در قالب قصیده سروده شده اند. همچنین شاعران زیادی به این قالب شعری علاقه داشته و به سرودن شعر در این قالب می پردازند. مسلما شما بارها و بارها نام این قالب شعری را شنیده اید اما تاکنون به خوبی متوجه نشده اید که قصیده چگونه است. وقتی صحبت از فهمیدن و یادگرفت قالب شعری میکنیم، یعنی اینکه هم ترتیب و شکل قالب را بشناسیم، هم با محتوای آن آشنا شویم و هم بدانیم که برای چه دوره و چه سبکی است. اما قالب شعری قصیده چیست؟

قصیده چیست؟

قصیده از نظر شکل قالب و محتوا

قالب شعری یعنی قالب و الگویی که در آن شعر سروده می شود. هنگامی که مصرع اول شعر با تمامی مصرع های زوج هم قافیه باشند می گوییم که شعر در قالب قصیده سروده شده است. ابیات قصیده همیشه از پانزده بیت بیشتر است. محتوای قصیده عموما مدح و ستایش پروردگار، طبیعت و پادشاهان و پند و اندرز و حکمت است.

اجزای قصیده

یک قصیده ی مدحی از این اجزا تشکیل شدهاست

تغزل

چند بیت اول قصیده را که مقدمه ی آن محسوب می شود و موضوع آن غالبا عشق، یاد جوانی و وصف طبیعت است را تغزل می نامند.

تخلص

هنگامی که شاعر بخواهد تغزل را تمام کند و قسمت اصلی شعر را بیان کند، به یک بیت یا ابیاتی نیاز دارد که این دو قسمت را به هم دیگر وصل کند. در قصیده به این بیت یا ابیات، تخلص می گویند. بهترین تخلص، تخلص تک بیتی است زیرا از ایجاز بیشتری برخوردار است.

تنه اصلی

قسمت بعد تنه ی اصلی می باشد که شاعر به مدح و وصف آنچه قصدش را داشته می پردازد. این قسمت اصلی ترین قسمت قصیده است زیرا عمده مقصود شاعر، دراین قسمت بیان شده است.

شریطه و دعا

بعضی اوقات شاعر پس از تنه ی اصلی شعر خود، محتوا را تغیر می دهد و به دعا برای ممدوح خود می پردازد که به این قسمت شریطه و دعا می گویند.

تجدید مطلع

اگر در میان قصیده بیتی مصرع بیاید می گوییم که شاعر تجدید مطلع کرده است. این کار برای این است که شاعر بتواند از مطبی به مطلب دیگر برود و بتواند از قافیه های قبلی استفاده کند. خاقانی شروانی و سعدی شیرازی در بعضی قصاید خود از تجدید مطلع بهره می بردند.

مقطع

بیت آخر قصیده مقطع نام دارد که باعث حسن ختام شعر می شود. پس شاعر باید نهایت کوشش خود را در القای درست معانی و ایجاز بیشتر به کار ببرد. اغلب شاعر در مقطع نام شاعری خود را می آورد.

تفاوت غزل و قصیده

قصیده و غزل از نظر شکل قرار گیری قافیه ها یا همان شکل قالب، یکی هستند. برای تشخیص غزل و قصیده باید به تعداد ابیات و محتوای شعر توجه کنید. تعداد ابیات قصیده بیشتر از پانزده می باشد. در حالی که غزل می تواند هفت بیت هم باشد. موضوع غزل عموما عاشقانه و عارفانه است در حالی که محتوای قصیده مدح، ستایش و ثنای پروردگار، طبیعت، پادشاهان و غیره بوده است.

قصیده مربوط به چه دوره ای است؟

در قرن سوم هجری قمری به تقلید از شعر عربی، قصیده وارد ایران و مورد اقبال و توجه شاعران پارسی گو می شود. قصیده از گذشته تا همین الان نیز به واسطه شاعران استفاده می شود و با وجود سابقه زیادش و عمر طولانی اش درشعر پارسی، منسوخ نشده. اما روزگار اوج قصیده را می توان از قرن سوم تا ششم هجری قمری تخمین زد.

معروف ترین شعرا در قصیده سرایی

رودکی، فرخی سیستانی، منوچهری، ناصرخسرو، مسعودسعدسلمان، انوری،خاقانی، سعدی، قاآنی، ملک الشعرای بهار، مهدی حمیدی، امیری فیروزکوهی و مهرداد اوستا از نام آوران قدیمی و جدید در عرصه قصیده سرایی هستند.

یک نمونه

دل من همی داد گفتی گوایی                             که باشد مرا روزی از تو جدایی

بلی هرچه خواهد رسیدن به مردم                       برآن دل دهد هر زمانی گوایی

من این روز را داشتم چشم و زین غم                  نبودست با روز من روشنایی

جدایی گمان برده بودم ولیکن                           نه چندان که یک سو نهی آشنایی

سپردم به تو دل ندانسته بودم                           بدین گونه مایل به جور و جفایی

دریغا دریغا که آگه نبودم                               که تو بی وفا در جفا تاکجایی

همه دشمنی از تو دیدم ولیکن                          نگویم که تو دوستی را نشایی

مرا خوار داری و بی قدرخواهی                      نگر تا بدین خو که هستی نپایی

ز قدر من آگاه آگاه گردی                              که با من به درگاه صاحب درآیی

وزیر ملک، صاحب سید، احمد                        که دولت بدو داد فرمانروایی

زمین و هوا خوان بدین معنی اورا                   که حملش زمین است طبعش هوایی

دلش رارست ارخرد را پرستی                      کفش را ستای ار سخا را ستایی

ز گیتی به دو چیز بس کرد و آن دو                چه چیزاست نیکی و نیکو عطایی

ایا مصطفی سیرت مرتضی دل                      که هم نام و هم کنیت مصطفایی

دل مهتران سوی دنیا گراید                           تو دایم سوی نام نیکو گرایی

تورا دیده ام قادر و پارساوش                        شگفت است با قادری پارسایی

جوابی دهی شور شهری نشانی                      حدیثی کنی کار خلقی گشایی

به روی وریاکار کردن ندانی                        ازیرا که نه مرد روی و ریایی

هزارآفرین باد برتو ز ایزد                          که تو درخور آفرین و ثنایی

به شغل دل و رنج تن کم نکردی                    ازاین تازه رویی و زین خوش لقایی

چه نیکو خصالی چه نیکو فعالی                    چه پاکیزه طبعی چه پاکیزه رایی

تورا بد که خواهد تورا بد که گوید؟                 که هرگز مباداز بد اورا رهایی

خلاف تو بر دشمنان نیست فرخ                     ازیرا که تو برکشیدی خدایی

همی تا بود درسرای بزرگان                        چو سیمین بتاب لعبتان سرایی

کند چشمشان از شبه مهره بازی                    کند زلفشان بر سمن مشک سایی

به جز مرتورا هیچ کس را مبادا                    ز بعد ملک برجهان کد خدایی

بپاید وی اندر جهان شاد و خرم                     تو درسایه ی رافت او بپایی

به صد مهرگان دگر شاد کن دل                    که تو شادی و فرخی را سزایی

به هر جشن نو فرخی مادح تو                     کند برتو و شاه مدحت سرایی

(فرخی سیستانی)

مطالب مرتبط:

زندگی نامه سعدی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نویسنده: فاطمه گرجی